Onur ÇAĞLAR
T.C Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı

Dünyada Bölgesel Kalkınma Ajansları 

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve İkinci Dünya Savaşı'nın sonucunda ortaya çıkan ekonomik ve sosyal sorunlar bölgesel kalkınma kavramının ve bölgesel gelişmenin ortaya çıkmasına neden olmuş, kalkınma ajansları bölgesel kalkınma politikalarının uygulanması amacıyla kurulmaya başlanmıştır. Dünyada ilk kurulan ve bölgesel kalkınma ajansı olma niteliğine sahip olan ajans ABD’de 1929 dünya ekonomik buhranı sonrasında kurulan Tennesse Valley Authority’dir. İkinci dünya savaşının ardından hem ekonomik hem de sosyal anlamda ortaya çıkan sorunlar bölgesel kalkınma ajanslarına olan ihtiyacı gün yüzüne çıkarmış ve 1950’li yıllarda özellikle Batı Avrupa’da kurulmaya başlanmıştır.  1950’li ve 1960’lı yıllarda İtalya, Fransa ve Belçika’da kurulan kalkınma ajanslarını, 1970’li yıllarda İngiltere ve Hollanda izlemiştir. 1990’lı yıllara gelindiğinde ise artık Avrupa’da pek çok ülke bölgesel kalkınma ajansları ile tanışmıştır. Şu an dünyada 500’ü aşkın kalkınma ajansı olduğu bilinmektedir. Burada ülkemiz açısından asıl üzerinde durulması gereken konu dünyada bölgesel ve sürdürülebilir kalkınmaya, ekonomik canlanmaya, kurumlar arasında işbirliğini ve koordinasyonu geliştirme ihtiyacına çok önceleri verilen bu hassasiyet, ülkemizde ancak 2006 yılında pilot olarak kurulan İzmir ve Çukurova Kalkınma Ajansları ile gerçekleşmeye başlanmış olmasıdır. Son olarak, dünyadaki tüm ajanslara baktığımızda ortak amaçlarının bölgelerine yatırımcı çekmek, bölgelerinin ekonomik ve sosyal anlamda kalkınmasını sağlamak, bölgelerinde kurum ve kuruluşlar arasında işbirliği ağlarını geliştirerek koordinasyonu sağlamak olduğu söylenebilir.

Kalkınma Ajansları ile Türkiye’nin Tanışması

Dünya’da 1930’dan sonra kurulmaya başlayan ve 1990’lı yıllarda ivme kazanan kalkınma ajansları ile Türkiye ilk olarak 2006 yılında Çukurova Kalkınma Ajansı ve İzmir Kalınma Ajansları'nın pilot olarak kurulması ile tanışmıştır.  Fakat yine aynı yıl 5449 Sayılı Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu Koordinasyonu ve Görevleri Hakkında Kanunun iptali istemi ile Anayasa mahkemesine dava açılması, yasal süreç ve yürürlüğün durdurulması kararı bölgelerinde pilot olarak kurulan ajansların yaklaşık olarak bir yıl boyunca faaliyetlerini kısıtlı olarak sadece kurumsal kapasitelerini artırmaya yönelik çalışmalar ile sürdürmüştür. Anayasa Mahkemesi'nin iptal ve itiraz konularına, Anayasa'ya herhangi bir aykırı durum bulunmadığını belirtir kararın ardından pilot ajanslar tekrar aktif olarak faaliyetlerini sürdürmeye başlamışlardır.

Türkiye’de Bölgesel Kalkınmada 'Kalkınma Ajansları' Modeli

Türkiye’deki 81 ili kapsayan kalkınma ajanslarının 26 Düzey 2 Bölgesi nezdinde aktif olarak kurulmasını müteakip tüm kalkınma ajansları bölge planlarını yapmak üzere çalışmalarına hızla başlamıştır.

 Ajanslar, bölgelerinin kalkınma vizyonunu katılımcılık esasına göre belirlemiş, bu vizyona ulaşmak üzere faaliyetlerini sürdürmektedir. Her ne kadar kurulmalarının üzerinden kısa bir süre geçmiş ve kurumsallaşmaları için zamana ihtiyaç olsa da bölgelerinde kamu kesimi, özel kesim ve sivil toplum kuruluşlarını kapsayacak şekilde mali ve teknik destek sağlamaya başlayan ajansların uzun vadede ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmanın vazgeçilmez unsurları olacağı açıktır.

Uzun yıllar boyunca merkezden alınan kararlar ve merkezi planlama ile yapılmaya çalışılan kalkınma hamlelerinin başarılı olamaması Türkiye’de büyük ümitlerle kurulan kalkınma ajanslarına oldukça ağır bir yük yüklemektedir. Önümüzdeki dönemde yereldeki tüm paydaşların katılımıyla katılımcılık esasına dayalı olarak hazırlanan bölge planlarını,  bölgesel gelişme eksenleri ışığında sürdürülebilir kalkınmaya yön verecek politikalar eşliğinde uygulamak gerekliliği somut olarak ortada durmaktadır.

Kalkınma Bakanlığı

Bakanlıkların yeniden yapılandırılması kapsamında kurulan Kalkınma Bakanlığı Türkiye’nin bütün olarak potansiyellerinin harekete geçirilmesi ve tüm kalkınma ajanslarının şemsiyesi olması bakımından önem arz etmektedir. Önümüzdeki dönemde Kalkınma Bakanlığının belki de en önemli görevi kalkınma ajanslarının koordinasyonunu sağlamak ve bunlarla ilgili iş ve işlemleri yürütmek olacaktır. Değişen ekonomik ve sosyal koşullar ülke kalkınmasının bir bütün halinde sağlanıp sürdürülebilir bir şekilde devam etmesi ve toplumsal refahın sağlanması, kalkınma ajansları ve koordinasyonundan sorumlu Kalkınma Bakanlığı’nın etkinliği ve ilgili tüm aktörlerin yeni dönemdeki kalkınma vizyonunu sahiplenme derecesine bağlı olacaktır.